Luiaards in Costa Rica

De luiaard is hét dier van Costa Rica. Hij staat op de biljetten, op de souvenirs en op zo ongeveer elke reisbrochure. En dat is terecht: nergens ter wereld zie je zo makkelijk een luiaard in het wild als hier. Alleen moet je wel weten waar en hoe je moet kijken, want een slapende luiaard lijkt vooral op een klomp dode bladeren. Op deze pagina lees je welke twee soorten er in Costa Rica leven, waar je ze het beste ziet, welke verhalen over luiaards kloppen en welke niet, en waarom je nooit een luiaard moet vasthouden.

De twee soorten in Costa Rica

In Costa Rica leven twee soorten luiaards, en die zijn met een beetje oefening prima uit elkaar te houden. De tweevingerige luiaard van Hoffmann (Choloepus hoffmanni) heeft twee klauwen aan zijn voorpoten, een varkensachtige snuit met een grote neus, geen gezichtstekening en ruig lichtbruin tot blond haar. Hij wordt vijftig tot zeventig centimeter lang en weegt tussen de drie en tien kilo. Zijn menu is breder dan dat van zijn neef: naast bladeren eet hij vruchten, bloemen en soms een insect. De bruinkeelluiaard (Bradypus variegatus), de drievingerige, heeft drie klauwen aan de voorpoten, een ronde kop met een donker masker over de ogen en een mondlijn die eruitziet als een permanente glimlach. Hij is iets kleiner en lichter en eet vrijwel uitsluitend bladeren, met een sterke voorkeur voor de cecropia of guarumo. Let op de naamgeving: beide soorten hebben drie tenen aan de achterpoten. Het verschil zit in de vingers aan de voorpoten. Tweetenig en drietenig is dus fout, tweevingerig en drievingerig is juist. De oude vuistregel dat de tweevingerige een nachtdier is en de drievingerige een dagdier blijkt niet te kloppen. Onderzoek dat in 2023 in PeerJ verscheen en deels aan de Caribische kust van Costa Rica is uitgevoerd, laat zien dat beide soorten cathemeraal zijn: ze zijn zowel overdag als ’s nachts actief, en elk individu heeft zijn eigen ritme. In de praktijk zie je de drievingerige wel veel vaker, omdat hij vaker overdag in de open kruin van een cecropia hangt.

Tweevingerige luiaard die opgerold slaapt tussen de bladeren in een boom

Waar zie je luiaards in Costa Rica?

Luiaards zijn laaglanddieren. Hoe warmer en vochtiger, hoe groter de kans. Dit zijn de beste plekken:

  • Manuel Antonio. Het kleinste nationale park van Costa Rica en het drukste, maar ook de plek met de hoogste trefkans per uur. Beide soorten komen er voor en er lopen veel gidsen met telescoop.
  • Cahuita. Het klassieke luiaardpark aan de Caribische kust: een vlak kustpad, een laag bladerdek en veel cecropia’s. Bij de ingang Kelly Creek geef je alleen een vrijwillige bijdrage.
  • Puerto Viejo, Punta Uva en Manzanillo. De zuidelijke Caribische kust heeft een hoge dichtheid en is minder druk dan Manuel Antonio.
  • Tortuguero. Vanaf de boot kijk je van opzij de boomkruinen in, wat een veel betere hoek geeft dan vanaf een pad.
  • La Fortuna en de Arenal. De Bogarín Trail vlak bij het dorp staat lokaal bekend als vrijwel zeker, en ook op de hangbruggen zie je ze regelmatig.
  • Osa en Drake Bay. Wilder en minder dichtbevolkt, maar wel de meest natuurlijke omgeving.

Twee plekken waar mensen luiaards verwachten maar teleurgesteld raken: in Monteverde leven ze wel, vooral de tweevingerige, maar in het koele, mistige en dichtbegroeide nevelwoud zie je ze zelden. En in Guanacaste, het droge noordwesten, horen ze eenvoudigweg niet thuis. Een tour die daar luiaards garandeert, werkt vermoedelijk met verplaatste dieren.

De beste tijd is de vroege ochtend, ruwweg tussen zes en negen uur, wanneer de zon nog laag staat en de dieren zich bovenin opwarmen. Laat in de middag is ook goed. Bij regen en kou rollen ze zich op en zijn ze vrijwel onvindbaar.

Hoe spot je een luiaard?

Zoek geen luiaard, maar een bal. Een slapend dier is een grijsbruine harige bol in de oksel of de vork van een tak, ongeveer zo groot als een termietennest of een klomp dode bladeren. Negen van de tien luiaards die toeristen zelf denken te spotten zijn termietennesten, en andersom gaat het net zo vaak mis. Kijk daarbij omhoog en niet omlaag, want luiaards zitten vrijwel altijd hoog in het bladerdek. De enige uitzondering is de wekelijkse toiletgang op de grond, en die duurt kort. Een boom om op te letten is de cecropia, in Costa Rica guarumo genoemd. Die heeft een open, kandelaarachtige kroon met weinig blad, dus een luiaard erin is uitzonderlijk goed zichtbaar. Drievingerige luiaards eten er graag van. Het belangrijkste advies is simpeler: neem een gecertificeerde natuurgids met telescoop. Met een spotting scope zie je het dier echt, kun je er met je telefoon doorheen fotograferen en verstoor je niets. Een eerlijke gids garandeert nooit een luiaard. Wie dat wel doet, of wie je op een klein terrein vijf luiaards laat zien, werkt waarschijnlijk met gevangen dieren. Geen flits, geen geroep, geen stokken, en blijf op het pad.

Lange hangbrug met groen gaas die door het regenwoud voert

Slapen luiaards echt twintig uur per dag?

Nee, en dit is een van de hardnekkigste dierenmythes die er bestaan. Het getal van twintig uur komt uit onderzoek aan luiaards in dierentuinen. In 2008 plaatsten onderzoekers van het Max Planck Instituut en het Smithsonian voor het eerst ooit een miniatuur-hersenscanner op wilde dieren: drievingerige luiaards op het eiland Barro Colorado in Panama. Uitkomst: wilde luiaards slapen 9,6 uur per etmaal, tegen ruim vijftien uur bij soortgenoten in gevangenschap. Nauwelijks meer dan een mens dus. Dat betekent niet dat ze veel doen. Uit metingen met bewegingssensoren aan de Caribische kust van Costa Rica bleek dat de drievingerige luiaard ruim vijfentachtig procent van de tijd inactief is en de tweevingerige ongeveer drieënzeventig procent. Maar inactief is niet hetzelfde als slapend, en de spreiding tussen individuen was enorm. Ze zijn ook niet lui, ze zijn zuinig. Een dieet van bladeren levert bijna geen calorieën op, dus traagheid is een strategie. Een luiaard is trouwens ruim drie keer sterker dan een gemiddeld mens, met dertig procent minder spiermassa.

Waarom komt een luiaard naar beneden om te poepen?

Ongeveer eens per week daalt een drievingerige luiaard helemaal naar de bosbodem af om te poepen en te plassen. Dat kost hem ongeveer acht procent van zijn dagelijkse energiebudget en het is bovendien veruit zijn grootste doodsoorzaak: meer dan de helft van de gedocumenteerde sterfgevallen van volwassen luiaards vond plaats op of vlak bij de grond, door predatie. Waarom doet hij het dan? De best onderbouwde verklaring is een samenwerking tussen luiaard, mot en alg. In de verse mest legt de luiaardmot haar eieren; de volwassen motten vliegen terug naar de vacht; dode motten verrijken die vacht met stikstof, en dat bevordert de groei van algen. Die algen zijn vetrijk en vormen mogelijk een aanvulling op het extreem energiearme bladdieet. Een drievingerige luiaard draagt gemiddeld zo’n vijftien motten met zich mee, een tweevingerige ongeveer vier of vijf, en in de vacht van één dier kan meer dan een ons aan microbiële biomassa zitten. Het model is niet onomstreden, maar het is de beste verklaring die er ligt. De algen zijn ook camouflage. Een luiaard met een groene waas is bijna onzichtbaar tussen de bladeren.

Nog meer feiten die echt kloppen

  • Ze zwemmen drie keer sneller dan ze lopen. Luiaards laten zich uit overhangende takken in het water vallen en zwemmen in schoolslag. In Tortuguero steken ze gewoon de kanalen over.
  • Een drievingerige luiaard kan zijn kop 270 graden draaien dankzij twee extra halswervels. Zoogdieren hebben er standaard zeven, deze luiaard tot negen. Dat is uniek. De tweevingerige heeft er juist minder en kan dit niet.
  • Eén blad verteren kan tot dertig dagen duren. De maag beslaat tot dertig procent van de lichaamsmassa.
  • Hun lichaamstemperatuur schommelt binnen een dag meer dan tien graden. Ze regelen hun warmte deels van buitenaf, net als reptielen. Daarom zie je ze ’s ochtends bovenin de zon opzoeken, en daarom zijn lange regenperiodes gevaarlijk: dan kunnen ze hun voedsel niet meer verteren.
  • Ze overleven een val van meer dan dertig meter. Hun klauwen werken als haken; een dode luiaard kan gewoon blijven hangen.
  • Ze zijn kleurenblind en zien bij fel daglicht bijzonder slecht. Ze navigeren vooral op reuk en tast.

Opvangcentra: waar je luiaards van dichtbij ziet

Wil je zeker weten dat je een luiaard ziet, dan is een opvangcentrum een goed alternatief. Deze centra vangen gewonde en verweesde dieren op en zetten ze waar mogelijk weer uit.

  • Sloth Sanctuary of Costa Rica in Penshurst, vlak bij Cahuita. Opgericht in 1992 en bekend van de televisieserie Meet the Sloths. In 2016 kwam het centrum in opspraak door beschuldigingen van oud-medewerkers over de omgang met de dieren; de oprichtster heeft die tegengesproken.
  • Jaguar Rescue Center in Playa Chiquita bij Puerto Viejo, gespecialiseerd in gewonde luiaards.
  • Toucan Rescue Ranch in San Isidro de Heredia bij San José, dat ook samenwerkt met elektriciteitsbedrijven aan geïsoleerde kabels en wildlife bridges.
  • Kids Saving the Rainforest bij Manuel Antonio, Proyecto Asís bij La Fortuna en Alturas Wildlife Sanctuary bij Dominical.

De Sloth Conservation Foundation aan de zuidelijke Caribische kust doet onderzoek en is niet te bezoeken. Je kunt hun werk wel steunen.

Tweevingerige luiaard die ondersteboven aan een touw hangt

Waarom je een luiaard nooit vasthoudt

In Costa Rica is het bij wet verboden om wilde dieren vast te houden of te laten vasthouden door bezoekers. Sinds eind 2019 loopt er bovendien een officiële campagne, StopAnimalSelfies, opgezet door World Animal Protection samen met de Costaricaanse overheid. Het is niet alleen een regel, er ligt onderzoek onder. Een studie uit 2018 volgde zeventien luiaards tijdens tientallen selfietours en vond dat de dieren gemiddeld door vijf mensen per observatie werden vastgehouden, dat ze in bijna de helft van de gevallen bij hun kop of poten werden gemanipuleerd, en dat het waakzame rondkijken dat als stressindicator geldt ruim drie keer zo vaak voorkwam als bij ongestoorde wilde luiaards. Rusten en slapen zakte naar bijna nul. Het probleem is dat je het niet ziet. Een luiaard heeft nauwelijks gezichtsspieren en die opgetrokken mondlijn is anatomie, geen emotie. Het dier lijkt te glimlachen terwijl het meetbaar gestrest is, en het kan zich door zijn trage stofwisseling niet snel verzetten. Daar komt bij dat de selfie-industrie de illegale handel in jonge luiaards voedt. Zie je een luiaard op de grond, laat hem dan liggen. Meestal is hij bezig met zijn wekelijkse toiletgang of zoekt een moeder haar jong. Bel 911 of een opvangcentrum, houd honden weg en verplaats het dier niet.

Hoe gaat het met de luiaards van Costa Rica?

Op de internationale rode lijst staan beide soorten als niet bedreigd, met de kanttekening dat de trend voor allebei dalend is. Die status wordt bepaald door het hele verspreidingsgebied, dat voor een groot deel uit Amazonewoud bestaat, en zegt dus weinig over de sterk versnipperde populaties aan de Costaricaanse kust. Er bestaat overigens geen enkele populatieschatting van luiaards in Costa Rica; daar is simpelweg te weinig onderzoek naar gedaan. De grootste bedreigingen zijn versnippering van het bos door veeteelt en bebouwing, elektrocutie op stroomkabels, aanrijdingen en aanvallen door loslopende honden. Tussen juni 2022 en juni 2023 werden in Costa Rica ruim zesduizend gevallen van elektrocutie van wilde dieren gemeld, luiaards en apen voorop. Het probleem is dat een luiaard niet over de grond van boom naar boom kan. Daarom worden er touwbruggen tussen boomkruinen gespannen; de Sloth Conservation Foundation had er ten tijde van een reportage in 2022 al ruim honderd hangen, en cameravallen registreerden veertien diersoorten die ze gebruiken.

Veelgestelde vragen over luiaards in Costa Rica

  • Waar zie je luiaards in Costa Rica?

    De beste plekken zijn Manuel Antonio, Cahuita, de omgeving van Puerto Viejo en Punta Uva, Tortuguero en La Fortuna. In het nevelwoud van Monteverde leven ze wel, maar zie je ze zelden, en in het droge Guanacaste horen ze niet thuis.

  • Hoeveel soorten luiaards leven er in Costa Rica?

    Twee: de tweevingerige luiaard van Hoffmann en de bruinkeelluiaard, de drievingerige. Je herkent ze aan het aantal klauwen aan de voorpoten en aan het donkere masker dat alleen de drievingerige heeft.

  • Slapen luiaards echt twintig uur per dag?

    Nee. Dat getal komt uit dierentuinen. Metingen aan wilde luiaards met een hersenscanner kwamen uit op 9,6 uur per etmaal, nauwelijks meer dan een mens. Ze zijn wel het grootste deel van de dag inactief.

  • Wat is de beste tijd van de dag om luiaards te zien?

    De vroege ochtend, ruwweg tussen zes en negen uur, wanneer ze zich bovenin opwarmen. Laat in de middag is ook goed. Bij regen en kou rollen ze zich op en zijn ze vrijwel onvindbaar.

  • Heb je een gids nodig om luiaards te zien?

    Nodig niet, maar het scheelt enorm. Een gids met telescoop weet waar de dieren hangen en laat je het dier echt zien, in plaats van een bruine vlek hoog in een boom. Je kunt er ook met je telefoon doorheen fotograferen.

  • Mag je een luiaard vasthouden in Costa Rica?

    Nee, dat is bij wet verboden. Onderzoek laat bovendien zien dat luiaards tijdens selfietoerisme ruim drie keer zoveel stressgedrag vertonen als in het wild. Ze kunnen dat alleen niet laten zien, want ze hebben nauwelijks gezichtsspieren.

  • Waarom poept een luiaard op de grond?

    Ongeveer eens per week daalt hij af om te poepen. Het kost hem energie en het is zijn grootste doodsoorzaak, maar de best onderbouwde verklaring is dat het de samenwerking met de motten en algen in zijn vacht in stand houdt.

  • Wat doe je als je een luiaard op de grond ziet?

    Laat hem met rust. Meestal is hij bezig met zijn wekelijkse toiletgang of zoekt een moeder haar jong. Verplaats het dier niet, houd honden weg en bel 911 of een opvangcentrum als hij duidelijk gewond is.